|
بحران اقتصادی که
یک سال پیش از آمریکا شروع شد و به مرور کل دنیا را در برگرفت ، کم کم
دارد رخت بر می بندد ، دوباره موتورهای اقتصادی دنیا از شوک حاصل از
رکود و بحران خارج شده و به حرکت درآمده اند.
بسیاری از صندوق
های بازنشستگی دنیا که رکن اصلی حیات آنها فعالیت اقتصادی است ، در این
بحران قد خم کردند ، گاهی چون آمریکا ، دولت به یاری صندوق ها شتافت تا
این بحران را تاب بیاورند ، در کشور ما صندوق های بازنشستگی شرایط
دیگری داشتند ، صندوق هایی که زنگ های خطر برای آن پیشتر از این به صدا
در آمده بود ، آیا این بحران بر روی صندوق های بازنشستگی ایران نیز
تاثیرگزار بود؟ این موضوع را با منصور گرجی کارشناس مسائل اقتصادی و
بورس و عضو جامعه حسابداران رسمی ایران در میان گذاشتیم.
-
رکن اصلی حیات صندوق
های بیمه ای ، فعالیت های اقتصادی است که گاه با بحران های مالی چه
در صندوق و یا خارج از آن ، ماهیت آنها تهدید می شود ، اگر بخواهیم
موضوع را باز تر کنیم ، عموماً صندوق های بیمه ای با چه نوع بحران
های مالی مواجه می شوند؟
ما بیشتر باید نوع
بحران را از نظر اثراتی که برجای می گذارد ببینیم. به عنوان مثال بحران
اخیری که در دبی ایجاد شد اثرات خود را حتی بر بورس های جهانی نیز
گذاشت ، صندوق های بازنشستگی که به صورت مستقیم در سرمایه گذاری دبی و
یا بطور غیر مستقیم در بورس های جهانی مربوطه سهام داشتند صدمه دیدند و
صندوق هایی که دارایی های آنها درخارج از بورس بود مسلماًٌ هیچ صدمه ای
از این بحران ندیدند اما بحران اقتصادی بزرگی که درسال 2008 اتفاق
افتاد چون ابعاد وسیع تولید ، توزیع ، حمل و نقل ، مصرف و ... را در بر
داشت در چنین بحرانی با چنین وسعت تقریباً 90درصد صندوق های بازنشستگی
متضرر شدند تنها صندوقی که مصون ماند ، صندوق های بازنشستگی آلمان بود.
بر اساس آمارهای
ارائه شده در این کشور ، حدود 6درصد از پرتفوی (ترکیب دارایی ها) صندوق
های بازنشستگی به صورت سهام و حدود 80 درصد آن به صورت اوراق بهادار
بود در حالی که در ایرلند 65 درصد و در انگلیس 50 درصد دارایی صندوق ها
به صورت سهام است که آنها در این بحران بیشتر آسیب دیدند.
-
آثار این بحران های
مالی تا چه اندازه قابل تقابل و پیش بینی است؟
برای مقابله با بحران
های این چنینی به صندوق ها توصیه هایی شده است ، یکی از توصیه های مهم
درمورد پرتفوی سرمایه گذاری آنها است ، صندوق های بازنشستگی نمی توانند
در هر سرمایه گذاری وارد و ریسک های بالا را بپذیرند. آنها باید سرمایه
های خود را در جاهایی با امنیت بیشتر و ریسک کمتر بگذارند.
-
پر تفوی که الان توصیه
می شود چگونه است و چه ترکیبی را در بر می گیرد؟
معمولاٌ در یک پرتفوی
مناسب توصیه می شود حدود 30 تا 40 درصد دارایی ها به صورت سهام ( داخلی
یا خارجی) باشد ، بین 20 تا 30 درصد به صورت اوراق مشارکت و اوراق قرضه
و باقی مانده نیز دراملاک ، مستغلات ، وام و ... سرمایه گذاری شود.
-
اما شما صندوق های
بازنشستگی آلمان را مثال آوردید که از بحران مالی جهانی به سلامت
عبور کرد در حالی که 80 درصد دارایی آن در یک سبد قرار داشت؟
مورد آلمان مورد خاصی
است که باید به صورت مجزا تجزیه و تحلیل شود ، یک شرکتی در انگلستان
هست که کار مشاوره درسرمایه گذاری صندوق های بازنشستگی را انجام می دهد
، این شرکت اخیراً هزار صندوق بیمه ای را در یازده کشور اروپایی مورد
بررسی قرار داده و درنهایت به این نتیجه رسیده بود که به طور میانگین
میزان سهام درسرمایه گذاری این صندوق ها بالا است ، اولین توصیه این
شرکت به این صندوق ها این بود که دارایی سهام خود را به سایر دارایی ها
شیفت کنند.
-
این پرتفوی که برای
صندوق های بازنشستگی توصیه می شود در کشورهای غربی و کشورهای جهان
سوم تفاوت دارد یا خیر ؟
نه تفاوت چندانی
ندارد.منظور کلی نگهداری سبد انواع مختلف دارائی هاست و دوری جستن از
اینکه دارایی دریک جا باشد.
-
به هر حال زمینه ها و
وضعیت اقتصادی این کشورها قابل مقایسه نیست.
نه در زمینه پرتفوی
تفاوت چندانی وجود ندارد ، معمولاً توصیه بر این است که به اصطلاح همه
تخم مرغ ها در یک سبد نگذاریم تا اگر با بحرانی مواجه شدیم همه دارایی
ها آسیب نبیند.
-
به طور طبیعی یک سری
اقدامات در مواجه با بحران های مالی به صورت کوتاه مدت و بلند مدت
به صندوق ها توصیه می شود ، اقدامات اولیه درچنین شرایطی چیست؟
نخستین گام بررسی است
، بررسی نقاط ضعف و در صورت نیاز تطبیق مالی و اصلاح پرتفوی. این اتفاق
در مورد صندوقی که در نیویورک است اتفاق افتاد ، آنها پس از بحران
اقتصادی اخیر جهانی حتی یکی دو بانک را اجاره کردند و 550 میلیون دلار
به صندوق خود تزریق کردند تا بتوانند ادامه حیات دهند و پرتفوی دارائی
ها را بهبود بخشند. اقدام دیگری که در کنار اصلاح سبد سرمایه گذاری ها
مطرح است این است که ریسک های عملیاتی باید در چهارچوب مدیریت ریسک
قرار گیرد و در دراز مدت بازنگری طرح های بازنشستگی و تجدید نظر در
آنها.
-
این بحران جهانی بر
صندوق بازنشستگی ایران نیز تاثیرگذار بود؟
بد نیست پیش از
پرداختن به ایران اشاره ای به وضعیت صندوق های بازنشستگی در دنیا پس از
بحران اقتصادی شود.61 درصد دارایی صندوق های بازنشستگی دنیا متعلق به
صندوق های بازنشستگی آمریکا است ، حدود 13درصد این دارایی ها متعلق به
ژاپن و 9 درصد نیز متعلق به انگلستان است ، به عبارتی حدود 70 الی 80
درصد دارایی صندوق های بازنشستگی دنیا متعلق به این سه کشوراست. در
بحران اقتصادی اخیر که ناشی از چند سال تزلزل در بازار مسکن آمریکا بود
25 هزار میلیارد دلار دارایی صندوق های بازنشستگی دنیا به 20 هزار
میلیارد دلار کاهش یافت یعنی به طور متوسط 19درصد دارایی صندوق ها کاهش
یافت. در ایران البته پس از این بحران قیمت سهام کاهش یافت ولی این
کاهش چه میزان با بحران ارتباط داشت بحث دیگری است.
-
البته باید یک تفکیکی
بکنیم ، بحرانی که صندوق های بازنشستگی کشور دارند و بحرانی که
متاثر از بحران مالی دنیا است.
درایران حدود 410
شرکت بورسی داریم که محصولات برخی از این شرکتها بین المللی و جهانی
است مثل پتروشیمی ، فولاد ، مس و … که براساس قیمت های جهانی خرید و
فروش می شوند. قیمت مس از 8 هزار دلار در تن به زیر 4 هزار دلار پس از
بحران رسید و به تبع آن ارزش دارایی صندوق هایی که سهام آن را داشتند
رو به کاهش گذاشت. اما درکنار این بحران ها ، به هر حال مشکلات داخلی
صندوق ها ، پرتفوی سهام آنها ، نحوه مدیریت بر آنها و … نیز بسیار
تاثیر گذار است. الان بازارهای جهانی دوباره رو به رشدگذاشته است ، در
ایران نیز وضع بهتر شده است.. به هر حال صندوق بازنشستگی کشوری هم ضرر
و زیان ناشی از بحران اقتصادی داشته و هم از ناحیه داخل که همچنان
تداوم هم دارد.
-
که البته بحران ها و
مشکلات داخلی بیشتر است؟
البته شما یک نکته ای
را توجه داشته باشید ، آیا صندوق های بازنشستگی ما در ایران قابل
مقایسه با صندوق های بازنشستگی در دنیا هست یا خیر؟ آیا صندوق
بازنشستگی یک صندوق بیمه ای و بازنشستگی است یا صرفاً یک تنخواه گردان.
با توجه به تعهدات مختلفی که به مرور زمان به عهده این صندوق گذاشته
شده این صندوق یک صندوق بیمه ای نیست. اما حالا فرض می کنیم که این یک
صندوق بیمه ای است ، در چنین حالتی چند ایراد دارد ، یکی اینکه صندوق
بسیار کوچکی است ، سرمایه یک صندوق بیمه ای در ایالت کلرادوی آمریکا با
داشتن 450 هزار مشترک(حدود یک سوم مشترکان صندوق بازنشستگی کشوری)بیش
از ده برابر سرمایه صندوق بازنشستگی کشوری است. درصندوق بازنشستگی
میزان هزینه بسیار بیشتر از درآمد است ، صندوق همواره از دولت طلب دارد
، فرض کنید مطالبات صندوق به موقع پرداخت شده بود و این مطالبات تبدیل
به سرمایه شده بود ، در چنین حالتی هم اکنون سرمایه صندوق به طور قطع
به جای 6 میلیارد دلار بیش از 15 میلیارد دلار شده بود و یا افزایش
حقوق هایی که قبلا ً منابع ورودی آن تامین نشده و به تبع آن درآمدهای
جدیدی هم وجود ندارد ، همه این ها بر روی کوچک ماندن صندوق تاثیر داشته
است.
-
پر تفوی و سبد دارایی
صندوق بازنشستگی کشوری الان چگونه است؟
ده سال قبل کمتر از
50 درصد دارایی صندوق را سهام تشکیل می داد و باقی مانده آن سپرده ،
اوراق مشارکت ، املاک و ... بود اما مطالباتی که به مرور از سوی دولت
به صورت سهام پرداخت شد منجر به این شد که در حال حاضر بیش از 90 درصد
دارایی صندوق را سهام تشکیل می دهد و این نکته که این میزان سهام چقدر
ضریب نقد شوندگی دارد قابل توجه است.
-
پر تفوی صندوق قابل
تغییر هست یا خیر؟
بله ، به طور قطع می
توانیم میزان سهام را کاهش دهیم.
-
این را با توجه به
زمینه های اقتصادی ، رکود بازار مسکن و ... می پرسم.
قابل تغییر هست ،
توجه داشته باشید که سهام خود بیشتر درمعرض خطر است می توانیم بخشی از
آن را به سمت اوراق و یا املاک ببریم. شرکت های سرمایه گذاری بیشتربه
دنبال سود هستند ، اما صندوق های بیمه ای باید بتوانند امنیت خود را
برقرار کنند ، انجام این امور بعلاوه مدیریت آنها الزاماتی دارد . برای
بهینه بودن مدیریت صندوق باید برنامه ریزی ، اجرا و ارزیابی داشته
باشیم. در صندوق بازنشستگی عمده ترین برنامه باید هدف گذاری ، برنامه
ریزی و تصمیم گیری ، تجدید نظر در تصمیم گیری به خصوص درمورد پر تفوی
دارائی ها ، ارزیابی جامع ، ارزیابی ریسک و ارزیابی اجرای عملکرد باشد.
به هرحال باید پر تفوی بازبینی و اصلاح شود.
موضوع دیگری را نیز
در نظر بگیرید ، صندوق بیشتر باید به مسائل اقتصادی که در حیطه وظایفش
است توجه کند نه اجتماعی ، ما یک رفاه اقتصادی داریم و یک رفاه اجتماعی
که با هم متفاوت است. رفاه اجتماعی مواردی مثل تفریحگاه ، بهداشت ،
درمان ، بیمارستان ، سینما ، ... را شامل می شود که به عهده دولت است ،
اما رفاه اقتصادی حداقل تلاش برای حفظ قدرت خرید مردم است. اگر رفاه
اقتصادی تنزل کند رفاه اجتماعی هم مفهوم خودش را از دست می دهد ، این
دو رفاه مکمل هم هستند.
-
اگر بخواهید در مورد
بحران اقتصادی صندوق راهکارهایی ارائه دهید ، فکر می کنید چه
اقداماتی باید در اولویت باشد؟
یکی برطرف کردن کوچک
بودن آن از نظر حجم فعالیت های اقتصادی و دارایی است و دیگری قواعد
قوانین بیمه ای. قوانینی که سنتی و قدیمی است و با وضع صندوق همخوانی
ندارد صندوق باید به سمتی برود که حقوق های زمان بازنشستگی با حق بیمه
های پرداخت شده در زمان اشتغال تناسب داشته باشد. الان اختلاف بین
حداقل و حداکثر حقوق حدود 10 برابر است.
آیا این افرادی که هم
اکنون ده برابر دیگران حقوق دریافت می کنند ، میانگین حق بیمه پرداختی
آنان نیز ده برابر دیگران بوده است.
یا یک سری قوانین
وجود دارد که نه عادلانه است نه حمایتی ، به عنوان مثال افراد تحت تکفل
، در همه جای دنیا صندوق های بازنشستگی در مقابل فرد بازنشسته بیشتر
مسئولیت دارند تا وابستگان آنها.
در صندوق های
بازنشستگی ایران به دلیل پایین بودن سن بازنشستگی و پایین بودن میزان
سالهای خدمت ، فرد بازنشسته تا 30 سال حقوق بازنشستگی دریافت می کند ،
سالهای زیادی نیز وظیفه بگیر او از این حقوق استفاده می کند یعنی عملاً
میزان بهره مندی از حقوق بازنشستگی بسیار بیشتر از سالهای پرداخت حق
بیمه است و هیچ تناسبی ندارد.
نکته دیگر نرخ حداقل مستمری در ایران است ، در ایران نسبت آن به متوسط
حقوق شاغلین 70 درصد است که ایران از این نظر رتبه اول را در دنیا
دارد. این نرخ در مراکش و استونی 10 درصد ، درآمریکا ، انگلیس ، فرانسه
، اسپانیا و به عبارتی کشورهایی که حرف اول را در دنیا در مورد صندوق
های بازنشستگی می زنند 30 درصد است. ما می گوییم نمی خواهد اصلاً این
70 درصد را بدهید ، به جای آن بهتر است متوسط حقوق شاغلین اصلاح شود تا
30 درصد آن همین حداقلی بشود که الان هست. حالا این حداقل کفاف حداقل
معیشت را می دهد یا نه بحث دیگری است. |